La Basu: euskarazko raparen aitzindaria eta berdintasunaren aldeko ahots bat

Elena Caballero Villanuevak, La Basu izenez ezagunagoa, 1999an sortu zuen Euskal Herrian oso-osorik emakumez osatutako lehen rap taldea. Hogeita hamar urte geroago, hip-hopa espazio libre, feminista eta koherente bihurtzeko borrokan jarraitzen du. A Contracorriente telesailaren azken atalean berarekin hitz egin dugu Kurdistani buruz, langile auzoei buruz, osasun mentalari buruz eta zergatik ez dion inoiz idazteari utzi.
 

Zabor edukiontzi batetik erreferente batera

Badira ezizenak anekdota ergel batetik sortu eta azkenean bandera bihurtzen direnak. La Basukoa da horietako bat. Kalean inprobisatutako rap korro batean hasi zen dena, kontzertu baten ostean: Elena, oso baxu dagoena, lagun batekin igo zen zaborrontzi baten tapara, buruen gainetik zerbait ikusi ahal izateko. Tapak amore eman zuen eta biek barrura sartu ziren. Hortik atera zen motea.

Baina egunkari batek eman zion behin betiko esanahia. Rapa egiten emakumerik ez zegoela ziurtzat jotzen zen garaian, La Basuk "el rapero Vasu"z nola hitz egiten zuten irakurri zuen, emakumea zela jakin gabe. Ezizenarekin geratzea erabaki zuen, hain zuzen ere, bazirela argi gera zedin.

Jungla Urbana, edo nola egin tarte bat tematuta

90eko hamarkadaren amaieran, rocka nagusi zen Euskal Herri industrial batean, 16 urte eskaseko Elena idazten hasi zen. Ezkutuan egiten zuen, kaxoi batean, harik eta Burgosen uda batez iritsi zitzaion gaizki grabatutako kasete batek, idazten zuen hark izena zuela konturatu zen arte: rapa.

Bilbon bueltan, ia mutilez inguratuta aurkitu zen. Haiekin rapeatzen uzten ez ziotenez, erabaki xume eta erradikal bat hartu zuen aldi berean: bere taldea osatzea. Horrela jaio zen Jungla Urbana, bost neska kontzertuak ematen, teknika baino gogo gehiagorekin. "Oso gaiztoak ginen, baina gauza asko genituen esateko", gogoratzen du gaur, barre artean, berak biziraupen huts gisa deskribatzen dituen hastapen haiei buruz.

Taldeak ez zuen iraun, baina efektua bai: beste neska batzuk haiek ikustean hasi ziren beren rap eta grafiti taldeak muntatzen. Hormako arrakala irekita zegoen.

Kurdistan: munduaren bestaldean euskaraz rapeatzea

Lehen kontzertu haietatik hogeita hamar urte igaro direnean, Kurdistanen euskaraz jotzen duen lehen emakume rapzalea bihurtu da La Basu. Diyarbakinera bidaiatu zuen bertako artistekin batera jaialdi batean jotzeko eta hizkuntzaren eta kulturaren aldeko borrokan diharduten emakume kurduekin oholtza partekatzeko.

Oraindik prozesatzea kosta egiten zaion esperientzia gisa kontatzen du: euskal pandero eta instrumentuekin iritsi zen publikoa eserita entzutera ohituta dagoen testuinguru batera, eta azkenean rap-a oinarri hartuta hautsi zuen gelditasun hori. Musikatik harago, beste zerbaitekin geratzen da: gertutik ikusi ahal izatea, eta ez soilik albisteen bidez, borroka horri barrutik eusten dioten emakumeen errealitatea.

Langile auzoa iparrorratza bezala

Etxebarri, betiko herri langilea, La Basu beti itzultzen den abiapuntua da. Estatu Batuetatik inportatutako rap-aren imajinarioaren aurrean —autoak, dirua, gangsterrak—, berak kontrakotik eraiki du bere diskurtsoa: bizi izandakoa bakarrik kontatzea.

Koherentzia horrek hogeita hamar urteko autogestioa ere ekarri du, atzean ez zigilurik ez industriarik ez duena. "Gauzak funtzionatzen hasi zirenean, denak etorri ziren. Orain ez zaituztet behar", dio musika industria bati buruz, zeinak salatzen duenez, artistak zukutu eta errentagarri izateari utzi bezain laster abandonatzen baititu. Nahiago du urrutirago iritsi, nahiz eta horrek esan nahi duen ez dela iristen jaialdi handietara, sektorearen monopolioa dutela eta.

Feminismoa ez da apaingarri bat, diskurtsoa da

Bere letretan bada errepikatzen den ideia bat: rapa ez da matxista, letra matxistak idazten dituzten pertsonak dira matxistak. Horregatik, La Basuren ustez, gaur egun rap feminista egitea ez da moda bat, ezta etiketa bat ere, urgentzia bat baizik, batez ere kultura urbanoan ere sartzen hasi diren eskuin muturreko diskurtsoen gorakadaren aurrean. Bere erantzuna argia da: antifaxista ez den rap bat, dio, ez da rap berarentzat.

Koherentzia horrek berak eraman du gauzak isiltzera ere. Aitortu du badirela inoiz jendaurrean kontatu ez dituen istorioak, hori egiteak ondorio legalak izango lituzkeelako; euskal rap-eszenaren zati bat inguratzen duen zentsura aipatu du, bere letrengatik espetxetik igaro diren kideekin. Ez da guztiz libre sentitzen nahi lukeen guztia esateko, baina bai, dio, libre sentitzen da oholtza gainean.

Gelditu, jarraitu ahal izateko

La Basuren ibilbidea ez da lerro zuzena izan. Behin baino gehiagotan utzi du rapa, beti ere osasun mentalagatik, nekatuta aurpegia etengabe eman behar izateaz eta munduarekin borrokatzeaz. Eta beti itzuli da, berarentzat idaztea ez baita aukera bat, behar bat baizik. "Zure burua zaintzen ez baduzu, ez du inork zainduko", laburbildu du.

Gelditzearen eta itzultzearen arteko joan-etorri hori da, beharbada, bere historiarako titulu bat eskatzen diotenean berak hitz bakar batean laburbiltzen duen ibilbidearen gakoa: biziraupen-ibilbidea. Norberaren askatasunerantz bizirik irautea.

Eutsi zioten guztiak

Bere bizitzako gaia kantatzeko agertokia norekin partekatuko lukeen galdetuta, La Basuk ez du zalantzarik: urte hauetan guztietan berarengan konfiantza izan duen jende guztiarekin, egiten ari zena guztiz ulertu ez arren. "Batzuetan bakarrik ezin dugu, baina lagunekin bai", dio.

Elkarrizketa gutxik eskaini dezaketen itxiera batekin amaituko da atala: La Basuk barra batzuk inprobisatzen ditu euskaraz, berak duela hogeita hamar urte bezala, elkarri begiratzeko erreferenterik gabe bidea egiten jarraitzen duten emakumeei eskainiak.